DE DDR EN OOST-BERLIJN IN 1970

15 12 DDR d2e7ea2b29cbd2e9c85fa218b13005f7    DE DDR EN OOST-BERLIJN IN 1970

door: Nicolette Geveke

Dit weekend is het 25 jaar geleden dat de Berlijnse Muur, het symbool van de gevangenis waarin de mensen in Oost-Duitsland, Polen, Tsjecho-Slowakije, Hongarije, Roemenië en Bulgarije zich bevonden als zg. bondgenoten van het door de Sovjet Unie gedomineerde Oostblok, omver werd gehaald en de mensen daar geen uitreisvisum , dat wil zeggen geen toestemming meer nodig hadden om hun land tijdelijk of voorgoed te verlaten.

Maar voor mensen uit het vrije Westen was het voordien wèl mogelijk die landen te bezoeken.

De meesten konden zich echter wel aangenamere oorden voorstellen en daarom was het animo voor een door een R.K.-studentenvereniging georganiseerde en gesubsidieerde uitwisseling met Evangelische studenten in Oost-Berlijn in de DDR in 1970 niet erg groot en werden de lege plaatsten opgevuld met politiekbewuste studenten van o.a. de Liberale Studenten Vereniging waarvan ik zelf lid was. )1 en )2

We reisden per touringcar, en anders dan de EU ons thans op de mouw probeert te spelden, duurde het oponthoud bij onze grens met (toen West-)Duitsland niet langer dan het wachten bij een stoplicht in de stad.

Vierhonderd kilometer verderop ging het er echter heel anders toe bij de grensovergang (Oost-Duitse terminologie) c.q. Checkpoint (de Westerse terminologie omdat de DDR – en dus de grens – door het Westen niet werd erkend) nl in Helmstedt-Marienborn de belangrijkst toegang tot Oost-Duitsland. Daar moesten we wel allemaal de bus uit, die vervolgens van binnen en van buiten grondig werd geïnspecteerd b.v. met spiegels onder de bus om te zien of er geen verstekelingen het z.g. arbeiders paradijs binnen wilden. Dat was natuurlijk een complete show. Niemand wilde vrijwillig zich vestigen in die vreselijke communistische dictatuur, in tegendeel: mensen probeerden wanhopig dat land te ontvluchten. En degenen die werden betrapt op het zonder toestemming en zonder uitreisvisum passeren van de grens, die het IJzeren Gordijn werd genoemd, verdwenen in de gevangenis of werden ter plekke doodgeschoten zoals zo’n 400 Oost-Duitsers overkwam. Ook wij werden grondig geïnspecteerd. We moesten onze paspoorten inleveren en een uur wachten in een kale ruimte en werden we één voor één in een apart kantoortje ondervraagd. Het lange wachten was niet alleen intimidatie , maar ook nodig vanwege het integraal kopieren van onze paspoorten, hetgeen in die tijd minstens een minuut per pagina duurde.Van de meisjes hadden ze kennelijk geen hoge pet op, want alleen sommige jongens werden nog extra geïntimideerd: zij moesten b.v. hun sokken uittreken om te checken of er geen contrabandige bankbiljetten werden binnengesmokkeld.)3. Toen we een paar uur later weer verder reden ontdekte ik in mijn paspoort op blz 15? op twee derde van de hoogte en een kwart van de kantlijn een ballpointstip. Dat was een geheime code, want dat stond in al onze paspoorten. Heb nog steeds geen idee in welke categorie we waren ingedeeld? Wat waren we? Naïeve studenten, staatsgevaarlijke intriganten, potentieel te werven spionnen als we later een baan hadden in de industrie of bij de overheid? In ieder geval zaten we sindsdien in de kaartenbakken van de Stazi. Ik ben eigenlijk best nieuwsgierig, en inmiddels zijn de Stazi archieven openbaar In ieder geval was het bezoek aan de DDR ook het begin van een carrière in de kaartenbakken van de BVD, de voorloper van de AIVD. )4. Het is niet onwaarschijnlijk dat er in ons gezelschap een door de BVD gerekruteerde student was die de opdracht had te melden wie er sympathie had voor de DDR. De ballpoint stip boeide overigens slechts weinigen van ons, maar:. wat een zegen was het voor de mensen toen dat er nog geen body scans, trackingchips of alom aanwezige cctv waren. In die zin waren de mensen in de DDR wellicht vrijer dan wij nu in de EU.

In vergelijking met andere grote steden maakte West-Berlijn als stad op mij weinig indruk. En waarom velen van ons gezelschap zo intens diep onder de inruk waren van die Gedächtniskirche kan ik nog steeds niet goed plaatsen. Wellicht omdat ze lid waren van een studentenvereniging op religieuze basis? Of was dit al het begin van het policorisme? Ik was wel gechoqueerd door een grote demonstratie van boze, sombere, zwijgzame maar vooral uiterst ontevreden kijkende arbeiders die meer loon wilden. Misschien ook omdat wij dat in ons land na de oorlog niet kenden. Ik vond dat moreel zeer slecht: de oorlog was toen pas 25 jaar voorbij en enige bescheidenheid leek me niet ongepast, bovendien werd het leven van de inwoners van West-Berlijn veraangenaamd omdat ze relatief weinig belasting hoefden te betalen, en ze leefden als het ware in een paradijs vergeleken met de armoede en schrijnende onvrijheid honderd meter verderop achter De Muur in de Sovjetbezettingszone.

Bij het passeren van Checkpoint Charlie in Berlijn moesten we verplicht 5 DM per dag wisselen in het waardeloze Ostmark geld. )5 Het was nog een hele toer om dat geld op te maken. Ik had daar een tiental Oost-Duitse propaganda boeken van gekocht die ik helaas weg heb gegooid na het definitief instorten van het Sovjet imperium. Helaas, want ik had het met de kennis van nu graag nog eens vergeleken met de gang van zaken in de EU. De DDR had een chronisch gebrek aan deviezen. Een belangrijke bron van inkomsten was de ‘verkoop’ van dissidente Oost-Duitsers aan de BRD voor 40.000 DM per stuk. Tussen die 32.000 vrijgekochten werden echter ook zware criminelen en DDR-spionnen verstopt.

Vanwege de uitwisseling met die Evangelische studenten trokken we een dag lang met ze op. De theologiefaculteit werd door het ideologische atheïstische DDR-regime gebruikt in hun propaganda als ‘bewijs’ van hun democratische gezindheid; bovendien waren in veel andere Oostblok landen kerkdiensten überhaupt verboden en werden kerkgangers gevangen gezet. Maar de theorie bleek mooier dan de praktijk: Er werd een stevig ontmoedigingsbeleid gevoerd: hun leslokaal was een kerk (midden in de winter) zonder verwarming. En dan was er het probleem dat ze niet voldeden aan de eis van verplichte economische gebondenheid die het recht gaf om meer dan drie nachten per week in Berlijn te slapen. Natuurlijk werd er wel gesjoemeld. Maar wat een geluk dat het DDR regime nog niet kon beschikken over die perfide z.g. slimme-energiemeters, waarmee men thans in Nederland kan controleren hoeveel mensen in een huis wonen. )6 De meeste woningen waren in handen van de Staat en vanwege de permanente schaarste en verplichte zuinigheid was het stookseizoen een stuk korter dan bij ons en stond de blokverwarming op maximaal 140 C. en ging ‘s avonds om 9 uur al uit.)7.

De DDR wilde in die tijd internationaal worden erkend en bij de grens hingen spandoeken met ‘Anerkennung der DDR” en “Berlin (d.w.z. inclusief West-Berlijn) Hauptstadt der DDR”. In ons land kregen ze hiervoor steun van uiteraard de CPN en ook van de PvdA. Die partij was nogal gespleten, want de PvdA steunde b.v. wel het beleid dat onze ambtenaren en militairen verplichtte toestemming te vragen om naar een Oostblokland of Joegoslavië te reizen, vanwege het gevaar dat ze vrijwillig of door seksuele chantage staatsgeheimen zouden verklappen.

De DDR noemde zich democratisch omdat er een half dozijn z.g. verschillende politieke partijen waren. Wij hadden een bijeenkomst met de Boerenpartij, die speciaal was opgericht door de Sovjet-Unie teneinde de boerenstand te winnen voor collectivering van de landbouw zoals dat eerder in de Sovjetunie was gebeurd middels kolchozen en sovchozen, die daar door de afnemende efficiëntie hadden geleid tot hongersnood. Het was dan ook geen wonder dat toen ik bleef doorvragen de voorman van die Boerenpartij volhield dat ze precies dezelfde partijstandpunten hadden als de andere partijen en dus ook over het landbouwbeleid, want het gevoerde beleid was immer het enige juiste. Ik denk daar nog vaak aan want het lijkt erg op het standpunt van sommige van onze politieke partijen die niet voor elkaar onder doen in eurozelotisme en mensen met een andere mening wegzetten als populisten en saboteurs van de ‘ever closer union’. In de Sovjet Unie waren mensen met dissidente opvattingen over het gevoerde beleid zelfs strafbaar wegens antimaatschappelijk gedrag en werden verbannen naar de zg. Goelagarchipel.

Denkend aan die koude novembermaand met een straffe oosten wind die vrij spel had op de brede vooroorlogse prestigieuze Allees en al die open pleinen )8, ligt de – wel anachronistische – associatie voor de hand met ‘Le vent de Siberie’ de openingszin van Michel Sardou’s “Vladimir Ilitch (Lenin)” (1983) over de ontsporing van de communistische idealen en de foute invasie in Tsjecho-Slowakije in 1968 door de Oostbloklanden o.l.v. de Sovjet Unie. Het grootste plein was Alexanderplatz dat vooral heel leeg was: niet alleen omdat het koud was, maar ook omdat de normale staffage van de openbare ruimte ontbrak in de DDR: er kwamen nauwelijks toeristen, vrouwen hadden geen eigen tijd omdat ze ook verplicht waren te werken, en omdat er in de DDR officieel geen doelloos rondlopende werklozen waren: die moesten nl. verplicht aan de slag in een al dan niet productieve Melkert-achtige baan. Maar er waren ook heel weinig auto’s, want dat was een schaars artikel waarvoor niet alleen moest worden gespaard (dus niet geleend of geleased) maar waarvoor men als men het geld al had toch nog een paar jaar op een wachtlijst kwam omdat de produktie veel minder snel ging dan gepland vanwege continu gebrek aan grondstoffen. De keuze was bovendien beperkt. Voor de gewone man was er de lichtgetinte Trabant en de Wartburg die ook in West-Europa in de smaak viel. ) 9 Er reden ook zwarte Tsjechische Tatra’s rond. Die auto’s met hun typische achterruit met een vertikale spijl in het midden waren vooral van het communistisch partijkader of taxi’s. En dan waren er nog de luxere zwarte Russche Volga’s voor de mensen uit de regering en de zetbazen van de Sovjets. Een auto bezitter was voor een westerse toerist een waarschuwing dat het wellicht niet zozeer een noeste arbeider betrof, dan wel iemand gelieerd aan het regeringsapparaat die ons in de gaten moest houden, of contacten moest leggen bv. om westerlingen in compromitterende situaties te brengen zodat ze nu of later gechanteerd konden worden om spionage activiteiten te gaan verrichten.

Wij waren als buitenlanders makkelijk herkenbaar. In die tijd liepen Nederlandse studenten nog niet permanent in een afgedragen spijkerbroek, maar in een soort keurige ‘sollicitatie outfit’. Bovendien zag onze kleding er modieuzer en kwalitatief beter uit dan die van de wat vale Oost-Berlijners. We werden regelmatig aangesproken door gewone nieuwsgierigen en door mensen die geld wilden wisselen. Dat was verboden en strafbaar en bovendien hadden wij helemaal geen behoefte aan nog meer nutteloze Ostmarken.

In de DDR was er vanwege de plan economie, de gecentraliseerde commercie en het gebrek aan deviezen voortdurend schaarste aan producten. Vandaar dat het in de rij staan een groot deel van de vrije tijd opsoupeerde. Ik heb een tijdje staan kijken in een slagerswinkel. Het vlees was op de bon, zoals bij ons in de bezettingstijd- en een paar naoorlogse jaren. In die winkel stonden verschillende rijen. Eerst om de van regeringswege verstrekte distributiebon in te wisselen voor een aankoopvergunning van de betreffende winkel. Vervolgens ging men in de rij staan voor de nogal kleine koelvitrine, waar de bediende de aankoop afsneed en inpakte. Vervolgens werd het te betalen bedrag op het papiertje van de aankoopvergunning geschreven en ging men in de rij staan bij het betaalloket. En tot slot ging men met het betaalbewijs weer in de rij staan om het gekochte op te halen. Hoe slecht het met de voedselvoorziening was gesteld, bleek toen we wilden eten in een restaurant. Er waren weinig klanten, en dat was wel te begrijpen. Het dienstertje wees op de spijskaart een gerecht aan en zei dat dat aanbevolen was. Maar, toen wij wat anders bestelden bleek dat uitverkocht. Het duurde even voor bij ons het kwartje viel: Helemaal niets op de bladzijdenlange spijskaart was voorradig behalve dat ene aanbevolen gerecht. )10

Bijzonder was de positie van het Oost-Duitse theater. Dat was de plaats waar dissidenten elkaar zg. toevallig konden ontmoeten en zonder te worden afgeluisterd met elkaar van gedachten konden wisselen. Dat zou met de gesofisticeerde afluister- en tracking apparatuur van nu niet meer kunnen. Daar kon men ook, als men weken ervoor zijn voedselbonnen inleverde, copieus dineren.

Er was ook iets waar ik nog steeds erg positief over ben, maar ik heb geen idee in hoeverre het werd toegepast , of alleen nog maar een plan was. Het gaat om de inrichting van de studie voor arts. De medicijnen studenten hadden de eerste jaren duaal onderwijs: de helft van de week normaal wetenschappelijk onderwijs zoals bij ons, en de andere helft van de week diplomagericht praktijkonderwijs, zodat ze bij studie uitval direct gediplomeerd aan de slag konden. Bovendien werd zo het mengen der sociale klassen bevorderd. De eerste weken van de studie leerden ze voor een EHBO diploma. Vervolgens een cursus voor schoonmaker, gevolgd door een opleiding tot hygiënisch-schoonmaker in ziekenhuizen. Daarna een opleiding tot ziekenverzorger, tot leerling-verpleger en tot eenvoudig laborant. Het verdere verloop van hun studie was gewoon net als overal in Europa.

Maar, om iets goeds tot stand te brengen is natuurlijk geen communisme nodig. Integendeel. Nicolette Geveke.

)1 Dat was dus twee jaar na de militaire inval van de Sovjet-Unie (inclusief Estland, Letland en Litouwen) en de Oostblokstaten Polen, Hongarije, Bulgarije en de DDR, in Tsjecho-Slowakije, vanwege de vermenselijking van het communistische regiem aldaar gedurende de z.g. Praagse lente . We stonden in 1968 net zo als in 1950, 1956 en 1962 aan de rand van een nieuwe pan-Europese oorlog. Alleen al het permanente geluid van de vliegtuigen van de luchtmacht en de marine luchtvaartdienst – die we toen nog hadden – maakte de dreiging voelbaar. Dat gold zeker voor de mensen die de Tweede Wereldoorlog hadden meegemaakt en die ervaren hadden dat een vliegtuig niet iets onschuldigs is, maar een dreiging omdat het ook een bommenwerper kan zijn; een attitude die denk ik velen aan hun kinderen hadden doorgegeven. Politiek geïnteresseerden liepen een paar keer per dag langs een van de  kantoren van Dagblad de Telegraaf, die zich  bezig hielden met de verkoop van advertenties en het vergaren van lokaal nieuws , maar die toen – in het pre-internettijdperk, waarin ook telefoon verbindingen nog beperkt waren – alle daar binnenkomende telexberichten voor het raam hingen, zodat de geïnteresseerde burger eigenlijk even goed op de hoogte was als de professionele persbureaus.

)2 Behalve de vergelijking tussen de DDR toen en Nederland toen en nu, dringt zich ook de vergelijking Nederland toen en nu op. Uit het feit dat een Katholieke vereniging het volstrekt normaal vond om een uitwisseling te hebben met de protestantse Evangelische kerk, en uit het feit dat de gelovige katholieken het volstrekt okay vonden dat er ook (atheïstische, agnostische enz) studenten van diverse politieke pluimage meereisden, en dat er uiteraard nooit sprake was van bekeringsijver, blijkt dat ons inmiddels een fout beeld is aangepraat over de verzuiling van toen. En dat dat iets heel anders was dan de zg. ‘nieuwe verzuiling’ die steeds meer vorm krijgt door de opdringerigheid van de moslim gelovigen, met bv hun halalgedram en gebedsruimte op de werkplek of hun eis tot religieus gesegregeerd willen zwemmen door moslims. Dat lijkt van geen kanten op de softe verzuiling 50 jaar geleden. Wij gingen gewoon allemaal vriendschappelijk met elkaar om en godsdienst speelde bij de keuze van vrienden en kennissen geen grotere rol dan alle andere waarden en normen die we van huis uit hadden meegekregen.

)3 Het ging niet om drugs want dat was toen een marginaal verschijnsel.

)4 Hoezeer Oost- en West elkaar in Nederland in de gaten hielden gedurende de Koude Oorlog, beschrijft oud-BVD-agent Frits Hoekstra in ‘ In dienst van de BVD’ .

)5 Op zich is het vragen van geld aan een toerist niet gek. Vandaar de toeristenbelasting in veel steden en de steeds hogere visumprijzen: een dagje Nederland kost sommige toeristen E.60,- entrance fees.

)6 De Evangelische Kerk en de staat zijn inmiddels weer nader tot elkaar gekomen: Katrin Göring is niet alleen fractievoorzitter van Bündnis 90/Die Grünen en vice-voorzitter van de Duitse Bondsdag maar ook preses van de Synode der Evangelische Kerk met 24 miljoen leden. Kennelijk is scheiding van kerk en staat geen issue bij onze oosterburen.

)7 Waren wij geen Nederlanders geweest dan hadden we ons nog meer verbaasd. Want juist Nederland is het land waar de huisvesting het meest Marxistisch is geregeld.

)8 In Oost-Berlijn waren heel veel te grote pleinen, mede ontstaan door de geallieerde bombardementen aan het eind van de tweede wereldoorlog toen de Nazi’s de oorlog duidelijk verloren hadden maar weigerden zich over te geven terwijl dagelijks duizenden Nederlanders in de randstad en de gevangenen in de Duitse kampen om kwamen door voedselgebrek.

)9 Zoals ons land gedurende de bezetting door de Nazi’s was leeggeroofd, zo werd tot in de vijftiger jaren Oost-Duitsland geplunderd door de Russen. In Nederland was echter al eind veertiger jaren de industriële productie hoger dan voor de oorlog. Het is dan ook logisch dat onze perceptie van onze Duitse oosterburen anders is dan die van de MOE-landers jegens de Russen.

)10 Een studiegenote reisde in dat zelfde jaar met de trein naar Polen om in een internationaal studentenwerkkamp een kindertehuis op te kalefateren en zij werd ‘bijna’ gelyncht op een station waar ze moest overstappen, omdat ze wel drie schepjes suiker in de koffie deed. Er was een ongeschreven wet dat één schepje het maximum was vanwege de schaarste. Die suiker kwam overigens uit Cuba, waar het communistische regime dankzij de Russische suikeraankopen in het zadel kon blijven. Overigens zal het ook geen zuivere koffie zijn geweest, maar een mengsel met chicorei. En anders dan de EU ons probeert op de mouw te spelden konden wij west Europeanen dus wel gewoon reizen. Er waren boekjes met internationale werkkampen in de hele wereld, incl. Oost-Europa met plenty mogelijkheden inclusief reisbeurzen enz. Datzelfde gold ook voor studeren in het buitenland, inclusief de andere continenten. Anders dan de EU ons probeert wijs te maken heeft hun Erasmus programma financieel en intellectueel niets toegevoegd, maar wel massaliteit en nivellering en dus verloedering van de kwaliteit van ons eigen onderwijs.

)11 Herinner me nu ook het verhaal van dames van een vrouwenvereniging die midden 70′er jaren de Sovjet-Unie bezochten. Het staatsreisbureau Intourist schotelde ze o.a een bezoek voor aan een Russische basisschool. De kindertjes hadden daar echter een zeer opmerkelijk lesprogramma: alles ging in het Nederlands, inclusief Nederlandse boeken, kinderliedjes en spelletjes. Zo werden toekomstige spionnen opgeleid. En voor de andere landen / talen bestonden uiteraard equivalenten. Het was de dames volstrekt een raadsel waarom ze dat te zien kregen; waren ze wellicht verwisseld met een ander reisgezelschap?
Heb ook zo’n spion ontmoet in Nederland. Hij zag er uit als een wat oudere student en mengde zich tussen dito Nederlanders. Zijn lichte accent verklaarde hij met de smoes dat hij een tijd in België had gewoond. Toch werd hij telkens snel ontmaskerd want de typisch Nederlandse trekjes zoals klagen, jennen en zelfspot waren hem vreemd .

Advertisements
This entry was posted in KOUDE OORLOG and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s